Kastamonu Konakları'nda yaşamı değerlendirmeden önce, konakları ortaya çıkaran kültürel yapının değerlendirilmesi gerekmektedir. Çünkü Kastamonu'da kendi özgünlüğünü ortaya koyan ve 'bu bir Kastamonu Konağıdır' diyebileceğiniz bir konak varlığından söz edilemez. Bunun nedeni şöyle açıklanabilir: Hem Beylikler, hem de Osmanlı Dönemi'ni kapsayan çok uzun zaman diliminde sürekli eyalet merkezi olan Kastamonu, İmparatorluk hakimiyet ve nüfuz bölgelerinde yetişen birçok yöneticiye de ev sahipliği yapmıştır. Elbette ki her yönetici ve devlet görevlisi kendi coğrafyasının vermiş olduğu kültür birikimini de Kastamonu'ya taşımıştır. Bu nedenledir ki, halen mevcut 534 adet Taşınmaz Kültür Varlığı olarak tescilli konakların cephe özelliklerinin birbirine benzemeyişi başka türlü izah edilemez. Coğrafyasına saygılı ve oturduğu eğimi en verimli biçimde değerlendiren bir anlayışla inşa edilen "Kastamonu Konakları" çok benzetilen Safranbolu Evleri'nden ayrılır.Temel olarak Safranbolu Evleri toplayıcılıktan gelen bir Pazar olmanın da kazandırdığı bir yapı ile, Çarşı-Bağ evi anlayışının belirgin özelliklerini taşır. Yani mevsimsel bir yaşam için dizayn edilmişlerdir. Pencereler bu mevsimlik yaşama göre yapılmıştır. Strüktür, kullanılan malzeme ve iç alan düzenlemelerinde benzerlikleri bulunmasına rağmen, belirgin bir ayrımdan da söz etmek mümkündür.
Genellikle üç katlı ve bahçeli olan Kastamonu Konakları'nda, birinci kat, Safranbolu Evleri'nde olduğu gibi sağır değildir. Tamamen sokağa açık ve evin hanımının günlük kullanım ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde düzenlenmiştir. İkinci kat, ailenin yaşam alanı, üçüncü katlar ise konuklar için, özellikle hatırlı ve "yatı" konukları içindir.
Yukarıda birinci katın işlevinden bahsetmiştik. Bunu biraz açalım. Evin hanımı, yemek, ekmek, mevsim hazırlıklarını bu katta yapar. Kastamonu'nun 52 çeşit ekmeği, 835 çeşit yemeği olduğunun özellikle altını çizmek gerekir. Yaz ve kış için sürekli hazırlık yapması gereken evin hanımı için kullandığı bu alanın önemi bir kez daha ortaya çıkar. Hele ki 1970'lere kadar devam eden ataerkil (aslında anaerkil) aile yapısı kadını sürekli üretken kılmıştır. Bu nedenle ocak ve ocak içine yapılan fırın; 540 adedi ülkemizin diğer bölgeleri tarafından bilinmeyen yemeklerin pişirilmesi, çeşitli şerbet, pestil, reçel, turşu v.b.gibi hazırlıklar için evin hanımına gereklidir. Kaç göçü olmayan aile yakınları ile, kapı bir komşuların kabulü, ağırlanmaları, müşterek üretimler (sucuk imali ) bu nedenle hep birinci kat yaşamına dahildir. Bir konak içinde ikinci, hatta üçüncü kuşağa kadar müşterek yaşandığı için kalabalık bir nüfus ortaya çıkar. Bu kendi içinde bir iş bölümünü gerektirir. Kastamonu Konakları'nda hizmetçi ve halayığa pek rastlanmaz. Ancak konak zenginliğini bütünleyen köy sahipliğinin gereği olan tarımsal üretim için "ortakçı" ya da bu işleri yürüten 'kâhya aile' bir vakıadır. Zaman zaman bu aile bireyleri kentte bulunan konağın hizmetleri için yardımcı olurlar.
İkinci kat, aile bireylerinin kullanım alanıdır. Anne, baba, çocuklar damat ( güvey ), gelin bu mekânı paylaşırlar. Osmanlı toplum yaşayışının tipik örneği olan bu yaşam alanında herkes kendi odasında hayatiyet bulur ve ihtiyaçlar buna göre düzenlenmiştir. Baş oda denilen odanın dışındaki her oda gerektiğinde yatak odası haline gelebilir. Ocak, gusülhane ( dolap-şakadolabı ) vazgeçilmez bir ayrıntıdır. Yemek hep birlikte yenir. Değer verilen misafirler baş odada ağırlanır. Törensel ya da bir ritüel gerektiren eylemlerde de "Baş oda" kullanılır. Bayram kabulleri, kız istenmesi ya da ailece önemli sayılan bir olayın kutlanması gibi. Evde gelin varsa genel işleyiş kaynana denetiminde, ama gelin tarafından icra edilir. Yatakların toplanması ve kahvaltının ardından, "efendi"ler işlerine "selavatlandıktan" sonra günlük işlere dönülür. Konakların pek azında kendi özel hamamı bulunur. Hamam ihtiyacı genel hamamlarda giderilmiştir. Kadınlar ve erkekler ayrı ayrı günlerde haftada bir gün muhakkak Hamam'a giderler.
Üçüncü kat, önemli ve yatıya gelen misafirler için düzenlenmiştir. Kat tamamen konuğa tahsis edilir. Bu nedenle aile zenginliğini ortaya koyacak eşyalarla tefriş edilir. En değerli halılar, lambalar, yatak takımları ve oturma takımları bu katta yer alır.